«Η δυνατότητα πλήγματος σε στρατηγικό βάθος με μεγάλη ακρίβεια —είτε σε υποδομές, είτε σε στρατιωτικούς στόχους— επιβάλλει να μπορούμε να πραγματοποιούμε προληπτικά χτυπήματα στρατηγικού χαρακτήρα, ώστε να διασφαλίσουμε την αποτροπή μέσω ισχύος»
Α. Θεωρητική Θεμελίωση του Προληπτικού Πλήγματος
Το προληπτικό πλήγμα (preemptive strike) είναι η στρατιωτική ενέργεια που λαμβάνει χώρα όταν ένα κράτος πιστεύει ότι επίκειται άμεση επίθεση από τον αντίπαλο, και επιδιώκει να πλήξει πρώτο για να εξασφαλίσει επιχειρησιακό και στρατηγικό πλεονέκτημα.
Διαφέρει από το προληπτικό–προφυλακτικό πλήγμα (preventive strike), το οποίο αφορά μια απειλή που ακόμη δεν είναι άμεση αλλά αναμένεται να γίνει πιο επικίνδυνη μελλοντικά. Εδώ επικεντρωνόμαστε στο preemption αλλά θα αναφερθούν και σημεία preventive όπου χρειάζεται.
Β. Θετικά χαρακτηριστικά του προληπτικού πλήγματος στη θεωρία πολέμου
1. Μείωση της αβεβαιότητας και έλεγχος του ρυθμού σύγκρουσης
Ο Clausewitz τονίζει την αξία του πυκνώματος βίας και της πρωτοβουλίας. Με προληπτικό πλήγμα:
- Το κράτος ανακτά την πρωτοβουλία ενεργειών.
- Καθορίζει τους όρους και τον τόπο της σύγκρουσης.
- Μειώνει τα περιθώρια λάθους που μπορεί να οδηγήσουν σε στρατηγικό αιφνιδιασμό από τον αντίπαλο.
Αυτό συνδέεται με τη λογική του Schelling περί “commitment” και “first-mover advantage”.
2. Στρατηγικός και επιχειρησιακός αιφνιδιασμός
Το προληπτικό πλήγμα προσφέρει:
- Καταστροφή μέρους των δυνάμεων του αντιπάλου πριν χρησιμοποιηθούν.
- Παράλυση του C4ISR συστήματος του αντιπάλου.
- Αποδιοργάνωση της αλυσίδας διοίκησης.
Η επίτευξη air superiority ή sea control από την πρώτη στιγμή αυξάνει δραματικά τις πιθανότητες επιτυχίας σε έναν πόλεμο μικρής ή μεσαίας διάρκειας.
3. Περιορισμός του κόστους πολέμου
Αν ο πόλεμος θεωρείται αναπόφευκτος, τότε το προληπτικό πλήγμα:
- Μειώνει τις δικές σου απώλειες.
- Περιορίζει την έκταση των επιχειρήσεων.
- Αποτρέπει μακροχρόνια φθορά και εξάντληση πόρων.
Εδώ εντάσσεται η λογική του Liddell Hart περί “expanding the enemy’s dilemma”.
4. Αναμόρφωση της ψυχολογίας του αντιπάλου
Η ψυχολογική επίδραση της πρώτης κίνησης:
- Υπονομεύει την πολιτική και στρατιωτική συνοχή του αντιπάλου.
- Αυξάνει το δικό σου διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
- Δημιουργεί στο διεθνές σύστημα μια εικόνα αποφασιστικότητας που ενισχύει την αποτροπή έναντι τρίτων.
Με άλλα λόγια, η αποφασιστική δράση ενισχύει τη μελλοντική credibility του κράτους.
5. Μείωση του κινδύνου υπερμεγέθυνσης της απειλής
Εάν ο αντίπαλος βρίσκεται σε αναδυόμενο εξοπλιστικό πλεονέκτημα, ένα προληπτικό πλήγμα:
- Εμποδίζει τη μετατόπιση ισχύος.
- Αποτρέπει τη δημιουργία δυσανάλογου στρατηγικού disadvantage.
Σχετίζεται με το “window of opportunity / window of vulnerability” του neorealism.
Γ. Προληπτικό πλήγμα στη θεωρία διεθνών σχέσεων
1. Ρεαλισμός – Η λογική της αυτοβοήθειας
Σε ένα σύστημα χωρίς ανώτερη αρχή (anarchy), κάθε κράτος:
- Οφείλει να στηρίζεται στον εαυτό του.
- Δεν μπορεί να βασιστεί 100% σε διαβεβαιώσεις του αντιπάλου.
- Πρέπει να εμποδίζει αλλαγές ισχύος εις βάρος του.
Το προληπτικό πλήγμα θεωρείται ορθολογική επιλογή όταν:
- Ο αντίπαλος εμφανίζει εχθρική πρόθεση και αυξανόμενες ικανότητες.
- Η καθυστέρηση θα οδηγήσει σε χειρότερο στρατηγικό περιβάλλον.
2. Νεορεαλισμός – Μεταβαλλόμενη ισορροπία ισχύος
Ο Waltz και οι νεορεαλιστές θεωρούν ότι το προληπτικό πλήγμα:
- Μπορεί να σταθεροποιήσει το σύστημα αποτρέποντας την υπερίσχυση ενός επικίνδυνου δρώντα.
- Υπηρετεί τη διατήρηση της ισορροπίας ισχύος.
- Αποτρέπει την μονοπολική ή περιφερειακή ηγεμονία του αντιπάλου.
Αποτέλεσμα: ενισχύει τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια.
3. Θεωρία της Αποτροπής (Deterrence Theory)
Το προληπτικό πλήγμα συνδέεται με:
- Αύξηση της αξιοπιστίας (credibility).
- Εδραίωση της εικόνας ότι το κράτος προτίθεται να δράσει και δεν αδρανεί.
- Μελλοντική αποτροπή άλλων αντιπάλων.
Δ. Εμπειρικά Ιστορικά Παραδείγματα (1945–σήμερα)
1. Ισραήλ – Πόλεμος των Έξι Ημερών (1967)
Η κλασική περίπτωση προληπτικού πλήγματος.
Τι έγινε:
- Το Ισραήλ αντιλήφθηκε συγκέντρωση αραβικών στρατών (Αίγυπτος, Συρία, Ιορδανία).
- Εξουδετέρωσε την αιγυπτιακή αεροπορία σε 3 ώρες.
- Πέτυχε άμεση υπεροχή αέρος και συντριπτική νίκη.
Στρατηγικό θετικό:
Κατέστρεψε την απειλή πριν εκδηλωθεί η επίθεση και καθόρισε τους όρους του πολέμου.
2. Ισραήλ – Επιχείρηση Opera (Ιράκ, 1981)
Προληπτικό πλήγμα στον πυρηνικό αντιδραστήρα Osirak.
Τι έγινε:
- Ισραηλινά F-16 έπληξαν τον ιρακινό αντιδραστήρα πριν ενεργοποιηθεί.
- Απέτρεψαν μελλοντική στρατηγική απειλή.
Στρατηγικό θετικό:
Αποτροπή μιας μελλοντικής δυσανάλογης απειλής που θα άλλαζε την ισορροπία ισχύος.
3. Ισραήλ – Επιχείρηση Outside the Box (Συρία, 2007)
Χτύπημα σε μυστική συριακή πυρηνική εγκατάσταση.
Στρατηγικό θετικό:
Αποτροπή απόκτησης πυρηνικών όπλων από τη Συρία, σταθεροποίηση περιφερειακής ισορροπίας.
4. ΗΠΑ – Πόλεμος του Ιράκ (2003)
Εδώ η περίπτωση είναι περισσότερο preventive παρά preemptive, αλλά παραμένει σχετική.
Στρατηγικό κίνητρο:
Αποτροπή πιθανής μελλοντικής χρήσης όπλων μαζικής καταστροφής (αν και δεν βρέθηκαν).
5. ΗΠΑ – Πλήγματα κατά ιρανικών στόχων στη Μέση Ανατολή
Στοχοποίηση ιρανικών proxy δυνάμεων για αποτροπή επικείμενων επιθέσεων.
6. Τουρκία – Προληπτικά πλήγματα εναντίον PKK στη Συρία και στο Ιράκ
Αιτιολογούνται ως χτυπήματα για αποτροπή επικείμενων επιθέσεων.
7. Ινδία – Επιχείρηση σε Balakot (Πακιστάν, 2019)
Προληπτικό πλήγμα κατά στρατοπέδων τρομοκρατίας μετά την επίθεση στο Pulwama.
8. Ισραήλ – Συνεχή προληπτικά πλήγματα στη Γάζα, Συρία, Λίβανο
Εντάσσονται στο δόγμα “Mabam” (Campaign Between Wars).
Στρατηγικός στόχος:
Εξουδετέρωση εξοπλισμών και υποδομών που θα δημιουργήσουν μελλοντικό δυσμενές περιβάλλον.
Ε. Συμπέρασμα – Τα βασικά θετικά χαρακτηριστικά συνοπτικά
- Αιφνιδιασμός → στρατηγικός έλεγχος.
- Μείωση κόστους πολέμου και απωλειών.
- Καταστροφή της απειλής πριν εξελιχθεί.
- Αποτροπή επιδείνωσης της ισορροπίας ισχύος.
- Ενίσχυση αξιοπιστίας και αποτροπής.
- Ψυχολογικό πλεονέκτημα και παράλυση του αντιπάλου.
Το προληπτικό πλήγμα δεν είναι «καθολικά ωφέλιμο», αλλά όταν το στρατηγικό περιβάλλον δείχνει ότι ο πόλεμος είναι πολύ πιθανός, τότε προσφέρει σοβαρά πλεονεκτήματα που έχουν υιοθετηθεί από πολλά κράτη από το 1945 έως σήμερα.
